Sulejowski Park Krajobrazowy

Park został utworzony w 1994 r. Rozporządzeniem Wojewody Piotrkowskiego Nr 3/94 z dnia 21 lipca 1994 r. w sprawie utworzenia Sulejowskiego Parku Krajobrazowego. 

Początkowo park obejmował obszar 16 707 ha. Przed zagrożeniami zewnętrznymi wynikającymi z działalności człowieka par zabezpieczała otulina, tj. strefa ochronna granicząca z Parkiem, która obejmowała obszar 39 569 ha. Po zmianach, które wprowadzały: w roku 1998 Rozporządzeniem nr 8/98 Wojewody Piotrkowskiego z dnia 9 grudnia 1998 r. oraz w roku 2006 Rozporządzeniem Nr 24/2006 Wojewody Łódzkiego z dnia 3 lipca 2006 r. w sprawie Sulejowskiego Parku Krajobrazowego (Dz. Urz Woj. Łódzkiego Nr 248, poz 1910) obecnie powierzchnia parku wynosi 17 030 ha zaś otuliny 36 730 ha. 

Poszczególne części parku należą administracyjnie do miasta Piotrkowa Trybunalskiego oraz gmin Wolbórz, Sulejów, Ręczno, Aleksandrów w powiecie piotrkowskim. Mniszków w powiecie opoczyńskim i Tomaszów Mazowiecki w powiecie tomaszowskim.

Otulina zlokalizowana jest na terenie miasta Piotrkowa Trybunalskiego, gmin. Wolbórz, Sulejów, Ręczno, Łęki Szlacheckie, Rozprza (powiat piotrkowski), miasta i gminy Tomaszów Mazowiecki (powiat tomaszowski) gminy Mniszków (powiat opoczyński) i gminy Przedbórz (powiat radomszczański).

Analiza struktury użytkowania gruntów wskazuje na leśny charakter tego terenu, lasy zajmują blisko70% powierzchni Parku. Znaczący udział mają wody powierzchniowe, głównie Zalew Sulejowski.

Struktura użytkowania obszaru parku przedstawia się następująco:
Lasy 11840 ha - 69,5%
Łąki i pastwiska 838 ha - 4,9%
Wody powierzchniowe 2 063 ha - 12,2%
w tym: rzeki 163 ha - 1,0%
Zbiornik Sulejowski 1900 ha - 11,2%
Tereny zabudowane 70  ha - 0,4%
Pozostałe 2 200 ha - 13,0%

Park obejmuje i ochrania jeden z najcenniejszych fragmentów dorzecza  Pilicy w jej środkowym odcinku od okolic Bąkowej Góry po okolice Tomaszowa Mazowieckiego. Osią parku jest rzeka Pilica i założony na niej w latach 70-tych Zbiornik Sulejowski. Park ochrania krajobraz nadrzeczny Pilicy, Czarnej Malenieckiej (Koneckiej), delty Luciąży, śródleśnych strumieni, np. strugi Młynki czy Rosochy. W SPK znajduje się fragment najlepiej zachowanego koryta Pilicy charakteryzujący się licznymi, naturalnymi i malowniczymi meandrami. Doliny rzek przepływających przez tereny Parku są niezastąpionymi refugiami faunistycznymi (zwłaszcza ptasimi) oraz florystycznymi. Pozornie nizinne tereny poprzecinane są dolinami i wąwozami przez co mają charakter pagórkowaty z wyraźnymi obniżeniami dna dolin oraz wzniesionymi brzegami odsłaniającymi widoki na otaczające tereny.  Na krajobraz SPK składają się również wartości kulturowe. Wody Pilicy stanowiły niegdyś zaczątek pierwszych osiedli ludzkich. W ich sąsiedztwie rozwijała się kultura, która na przestrzeni wieków pozostawiła po sobie ślady w krajobrazie t.j. ruiny zamków, stare kościółki, cmentarzyki. Tradycje i zwyczajach środkowego Nadpilicza są nadal pielęgnowane i przekazywane z pokolenia na pokolenia.

Obszary o wybitnych walorach przyrodniczych Sulejowskiego PK i jego otuliny objęto prawną ochroną w postaci  11 rezerwatów przyrody (Błogie, Gaik, Twarda, Czarny Ług, Jaksonek, Jawora, Las Jabłoniowy, Lubiaszów, Meszcze, Niebieskie Źródła, Wielkopole) o łącznej powierzchni ponad 620 ha oraz w postaci użytków ekologicznych, pomników przyrody, obszarów Natura 2000.

Ochrona gatunkowa
Na terenie Parku wykazano 35 gatunków roślin podlegających ścisłej ochronie (m.in. aster gawędka Aster amellus,  bagno zwyczajne Ledum palustre, kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis - storczyk, nasięźrzał pospolity Ophioglossum vulgatum, paprotka zwyczajna Polypodium vulgare, pełnik europejski Trllius europaeus, rosiczka okrągłolistna Drosera rotundifolia) oraz 15 częściowo chronionych (m.in. kocanki piaskowe Helichrysum arenarium, pierwiosnek lekarski Primula Eris). Spośród zwierząt kręgowych podlegających ochronie ścisłej i częściowej stwierdzono 8 gatunków ryb (m.in. strzebla Phoxinus phoxinus, koza Cobitis teania, różanka Rhodus sericeus),  5 gatunków gadów (m.in.  jaszczurka żyworodna Lacerta vivipara, Żmija Vipera berus), 13 - płazów (m.in. Traszka grzebieniasta Tristurus cristatus, Rzekotka Hyla arboreta), 134 – ptaków (m.in. Bocian czarny i biały Ciconia ciconia i Ciconia nigra, Kokoszka wodna Gallinula chloropus, Sowa uszata Asio otus, Zimorodek Alcedo atthis) oraz 30 gatunków ssaków (m.in. Nocek duży Myotis myotis, Mroczek późny Eptesicus serotinus, Orzesznica Muscardinus avellanarius, Bóbr europejski Castor fiber).

Roslinność

Ekosystemy leśne
Ekosystemy leśne zajmują powierzchnię 11,8 tys. ha (69,5% pow. Parku) i są dominującą formą użytkowania terenu w granicach Sulejowskiego Parku Krajobrazowego. 
W strukturze własnościowej dominują lasy Skarbu Państwa w zarządzie lasów państwowych. Stanowią one 88% powierzchni wszystkich lasów. Administracyjnie należą one do trzech nadleśnictw: Piotrków, Smardzewice i Przedbórz.
W obrębie kompleksów leśnych SPK występują wszystkie podstawowe siedliskowe typy lasu: bory, bory mieszane, lasy mieszane, lasy, łęgi i olsy. Ogółem siedliska borowe zajmują około 52% powierzchni wszystkich siedlisk, lasowe – 47% i olsowe niespełna 1%. Zróżnicowaniu siedlisk towarzyszy szczególnie bogaty zestaw zbiorowisk leśnych, od suchych borów począwszy, poprzez bory sosnowe świeże, bory mieszane sosnowo – dębowe, jodłowo – świerkowe, lasy liściaste i mieszane: łęgi, grądy, dąbrowy, lasy i zarośla wierzbowe do podmokłych olsów. Wśród lasów SPK dominują różne typy borów sosnowych. Związane są one z typem prowadzonej od lat gospodarki leśnej oraz czynnikami siedliskowymi. 
Głównym gatunkiem lasotwórczym na ubogich siedliskach mineralnych jest sosna zwyczajna. Towarzyszy jej brzoza brodawkowata. W lasach mieszanych i liściastych występują dęby szypułkowy i bezszypułkowy, grab, jawor, lipa. Na siedliskach łęgowych i olsowych dominuje olsza czarna. W miejscach podmokłych występują: wierzba biała, brzoza omszona, topole. Niewielki udział mają takie gatunki jak: jesion wyniosły, wiąz szypułkowy, klon jawor, buk zwyczajny. Wśród gatunków iglastych znaczącą pozycje zajmuje jodła. 
Do gatunków obcego pochodzenia spotykanych w warstwie drzew należą: robinia akacjowa, dąb czerwony, czeremcha amerykańska, klon jesionolistny, jesion pensylwański.

Ekosystemy nieleśne

Na ekosystemy nieleśne składają się ekosystemy łąkowe, murawowe, polne. Najliczniejszą grupę stanowią zbiorowiska roślinności łąkowej i pastwiskowej, występujące głównie w dolinach rzek, rzadziej w śródpolnych obniżeniach terenu. Przeważają wśród nich zbiorowiska pospolite, stanowiąc główny składnik ekosystemów łąkowych. Najcenniejszymi składnikami roślinności łąkowej SPK są: Caricetum caespitosae, Junco-Molinietum, Cirsietum rivularis, Arrhenatheretum elatioris i Lolio-Cynosuretum. Pierwszy z wymienionych wyżej zespołów jest rzadko spotykany w Polsce Środkowej. W województwie łódzkim stwierdzono nie więcej niż 5 stanowisk tego zespołu. Łąki trzęślicowe, które w SPK reprezentuje Junco-Molinietum, należą do najbardziej zagrożonych typów użytków zielonych w skali całego kraju. Płaty Cirsietum rivularis, które znajdowano w SPK, znajdują się w pobliżu północnej granicy występowania tego zbiorowiska. Dwa ostatnie z wymienionych wyżej zespołów roślinnych reprezentują ginące w Polsce zbiorowiska typowe dla łąk grądowych. 
Murawy napiaskowe rozwijają się na piaskach rzecznych i wydmowych. Rozległe ich płaty spotykane są głównie w dolinie Pilicy oraz w dolinach mniejszych rzek: Luciąży, Czarnej Malenieckiej (w jej ujściowym odcinku). Ze względu na rzadkość występowania oraz półnaturalny charakter, fitocenozy muraw należą, w skali regionu, do zbiorowisk zagrożonych. Dotyczy to zarówno dość jeszcze pospolitych fitocenoz muraw napiaskowych reprezentujących zespół Spergulo vernalis Corynephoretum jak i występujących rzadziej płatów Polytricho piliferi-Stereocauletum condensati, Sclerantho-Herniarietum glabrae, Diantho-Armerietum elongataeSileno otitis-Festucetum.
Do najcenniejszych typów zbiorowisk, zachowanych już tylko na kilku stanowiskach, na ogół w postaci kadłubowej, należą fitocenozy muraw kserotermicznych nawiązujących do zespołu Thalictro-Salvietum. Te barwne, bogate w rzadkie gatunki roślin zbiorowiska, występują w naszym regionie ekstrazonalnie (poza zasięgiem zwartego występowania) i są związane ze szczególnymi warunkami mikroklimatycznymi oraz charakterystycznym sposobem użytkowania (wypas). Najcenniejsze i największe powierzchniowo płaty roślinności kserotermicznej występują w okolicach Sulejowa – na stoku doliny Pilicy między Sulejowem i Podklasztorzem i w dolinie Radońki.
Zbiorowiska synantropijne towarzyszą uprawom polowym i ogrodniczym oraz terenom zabudowanym, które są pod stałym oraz silnym wpływem antropogenicznym. Do zagrożonych zbiorowisk synantropijnych na terenie Parku należą fitocenozy zaliczone do zespołów: Caucalido-Scandicetum, Lamio-Veronicetum politae oraz Onopordetum acanthii, Chenopodietum boni-henrici. Ich płaty zajmują jedynie niewielką powierzchnię. Ponadto należą do zbiorowisk silnie wyspecjalizowanych, a zatem wrażliwych na zmianę dotychczasowych sposobów uprawy i użytkowania. 
Zespoły Caucalido-Scandicetum oraz sprzężony z nim w płodozmianie Lamio-Veronicetum politae są wrażliwe na zachodzącą technizację produkcji rolnej, a zwłaszcza skuteczne oczyszczanie materiału siewnego z diaspor chwastów i stosowanie do walki z chwastami herbicydów. Obszary wykorzystane na uprawy zbóż i roślin okopowych, którym towarzyszą wyżej wspomniane fitocenozy segetalne zamieniane są na pastwiska służące np. wypasowi owiec.
Innym zagrożeniom poddane są zbiorowiska ruderalne. Chenopodietum boni-henrici wrażliwy jest na zanik silnie znitryfikowanych siedlisk ruderalnych towarzyszących tradycyjnym gospodarstwom rolnym. Zachodzące w wielu wsiach zmiany funkcjonalne prowadzą do stopniowego rozwoju ich funkcji rekreacyjno-letniskowej kosztem dotychczasowej funkcji rolniczej. Niezwykle ozdobna fitocenoza Onopordetum acanthii jest niszczona na skutek pozyskiwania do ogrodów popłocha pospolitego Onopordum acanthium i przegorzanu kulistego Echinops sphaerocephalus.

Zbiorowiska nieleśne w większości reprezentują typ roślinności antropogenicznej, powstały na siedliskach poleśnych, zawdzięczają swoje istnienie i w miarę stały skład florystyczny systematycznemu koszeniu czy wypasowi, umiarkowanemu nawożeniu oraz stałemu ograniczaniu rozprzestrzeniania się gatunków drzewiastych i krzewiastych. Ostatnio obserwuje się niepokojące zmiany w określonych formach zagospodarowania, które są czynnikami strukturotwórczymi biocenoz. Zmiany te powodują ubożenie wielu cennych typów biocenoz a w konsekwencji ich zanikanie i wkraczanie innych. Proces degradacji zbiorowisk nieleśnych zachodzi znacznie szybciej niż leśnych.

Ekosystemy wodno – torfowiskowe

Wody pokrywają około 12% powierzchni Parku, z czego największą powierzchnię zajmuje Zbiornik Sulejowski (1900 ha), mniejszy udział mają włączone do parku odcinki rzek: Pilicy, Czarnej Malenieckiej, Luciąży, Radońki i kilkunastu innych, mniejszych cieków oraz nieliczne stawy i starorzecza. Tereny torfowiskowo – bagienne są stosunkowo rzadkim składnikiem, występują głównie w dolinie rzeki Pilicy, bądź jej dopływów, obejmując starorzecza, oczka wodne, bagna, tereny podmokłe. 
Wśród roślinności wodnej na uwagę zasługują: Nupharo-Nymphaeetum albae – malownicze zbiorowisko lilii wodnych i Ranunculo-Callitrichetum hamulatae - zbiorowisko z dominacją rzęśli hakowatej. Do cennych składników należy również zbiorowisko Cyperus fuscus-Limosella aquatica rozwijające się na namuliskach Pilicy i Zbiornika Sulejowskiego. Ważnymi składnikami wśród zespołów szuwarów turzycowych są: Caricetum appropinquatae – zbiorowisko o cechach subborealnych, rzadko występujące w Polsce Środkowej i Caricetum elatae – coraz rzadziej notowane w naszym regionie.
Z danych dotyczących częstotliwości występowania zespołów i zbiorowisk roślinnych zinwentaryzowanych na podmokłych siedliskach Parku oraz ich dynamiki wynika, że najbardziej zagrożonym typem roślinności na obszarze Sulejowskiego Parku Krajobrazowego są zespoły i zbiorowiska torfowiskowe. Dotyczy to zarówno torfowisk niskich i przejściowych z klasy Scheuchzerio-Caricetea fuscae, jak i torfowisk wysokich z klasy Oxycocco-Sphagnetea.
Roślinność wodna i szuwarowa na obszarze Parku jest mniej narażona na negatywne oddziaływanie człowieka m. in. ze względu na obecność Zbiornika Sulejowskiego.
Najcenniejsze obszary wodno – torfowiskowe w Sulejowskim Parku Krajobrazowym to:
Zespół starorzeczy w dolinie Pilicy – w dolinie Pilicy, na odcinku od Sulejowa do miejscowości Skotniki, znajduje się około 70 starorzeczy ze stale utrzymującym się lustrem wody oraz liczne starorzecza wypłycone, w których woda stagnuje tylko okresowo. W obiektach tych znalazło schronienie około 40 zespołów i zbiorowisk roślinnych związanych z siedliskami podmokłymi. Ze zbiornikami tymi związana jest roślinność wodna z klasy Potamogetonetea. Starorzecza są jedyną ostoją dla wielu gatunków wilgociolubnych i stanowią najcenniejszy składnik krajobrazu doliny rzeki Pilicy. Najciekawsze z nich (pod względem gatunkowym) zanotowano na odcinku od miejscowości Przewóz do Białej, w których zróżnicowaną roślinność wodną i szuwarową reprezentowały 33 zbiorowiska roślinne;
Torfowiska pomiędzy Stanisławowem i Justynowem – jest to rozległy zespół torfowisk leżący u podnóża skarpy doliny Pilicy. Cechuje je bogata, zróżnicowana szata roślinna. Do najbardziej interesujących należą zespół przygiełki białej Rhynchosporetum albae i trzcinnika wyprostowanego Calamagrostietum neglectae. Występują tutaj również: zespół turzycy nitkowatej Caricetum lasiocarpae, kwaśna młaka niskoturzycowa Carici-Agrostietum caninae, mszar wysokotorfowiskowy Eriophoro vaginati-Sphagnetum recurvi oraz mszar z wełnianką wąskolistną Eriophoro angustifolii-Sphagnetum recurvi;
Dolina rzeki Czarnej Malenieckiej – rzeka ta jest prawobrzeżnym dopływem Pilicy. Jej koryto charakteryzuje duża różnorodność form morfologicznych. Występują tutaj liczne meandry, które z czasem odcinają się od cieku tworząc starorzecza. Malowniczą oprawą doliny jest szata roślinna. Prawie na całej długości koryto rzeki otoczone jest pasem zarośli łęgowych, występuje tutaj również roślinność łąkowa i torfowiskowa. Stwierdzono występowanie kilku ciekawych gatunków, m.in.: przywrotnika prawie nagiego Alchemilla glabra, manny Glyceria declinata i starca bagiennego Senecio paludosus.


 

JavaScript must be enabled in order for you to use Google Maps.
However, it seems JavaScript is either disabled or not supported by your browser.
To view Google Maps, enable JavaScript by changing your browser options, and then try again.

 

FAUNA

Badania fauny dorzecza środkowej Pilicy, prowadzone od lat przez zoologów z Uniwersytetu Łódzkiego dostarczają licznych informacji na temat niemal wszystkich grup zwierząt. W grupie bezkręgowców najlepiej poznane są owady. Wśród owadów wodnych skoczogonków i widelnic stwierdzono 5 gatunków górskich. Z rezerwatu Niebieskie Źródła opisano 12 gatunków ważek i 34 gatunki chrząszczy wodnych. Najliczniejszą grupą zwierząt nad środkowa Pilicą stanowią owady lądowe. "Świat owadów należy do najbardziej różnorodnych składników fauny Sulejowskiego Parku Krajobrazowego, pełen licznych osobliwości i interesujących elementów zoogeograficznych, świadczy o oryginalnym i swoistym charakterze przyrody nadpilickiej" (Soszyński, Śliwiński 1993/94), DO najcenniejszych pod względem  entomologicznym obiektów należą okolice Sulejowa i uroczysko leśne Lubiaszów. Na murawie kserotermicznej pomiędzy Sulejowem a Podklasztorzem oraz w projektowanym rezerwacie Prucheńsko stwierdzono bogatą faunę motyli, w tym gatunki chronione. "Jednak najbardziej osobliwą, puszczańską faunę posiada rezerwat Lubiaszów, [...] gdzie wykazano większość gatunków stwierdzonych w Puszczy Pilickiej, w tym około 20 rzadkich, w większości próchnożernych gatunków, [...] których najbliższe znajdują się w Górach Świętokrzyskich".

Bogactwo świata motyli w dorzeczu środkowej Pilicy wyraża liczba około 1000 gatunków dotychczas stwierdzonych. Na liście owadów chronionych Sulejowskiego Parku Krajobrazowego znajduje się: żagnica zielona, tęczniki - liczne gatunki, 8 gatunków biegaczy, pachnica dębowa, mieniak strużnik i tęczowy, paź królowej, paź żeglarz, modraszki; telejus i nausitous oraz liczne gatunki trzmieli. 

W wodach na terenie Parku występuje 35 gatunków ryb i smoczkoustych (minóg ukraiński), w tym gatunki charakterystyczne dla wyżynnej rzeki: świnka i kleń. W Pilicy, a zwłaszcza w Zbiorniku Sulejowskim, występuje wiele pospolitych gatunków ryb - leszcz, płoć, szczupak, krąp, okoń, sandacz, rzadziej odławiane są: brzana, węgorz, lin i koza złotawa - gatunek chroniony.

Płazy są licznie reprezentowane w SPK - 12 gatunków. Do najczęściej spotykanych zaliczamy żabę moczarową i kumaka nizinnego. Grupę gatunków chronionych, poza kumakiem, tworzą: grzebiuszka ziemna, ropucha paskówka, rzekotka drzewna oraz traszki.

W granicach Parku spotykamy 5 gatunków gadów, z których tylko jaszczurka zwinka występuje pospolicie. Pozostałe, tj. jaszczurka żyworódka, padalec, zaskroniec i żmija zygzakowata, występują rzadziej. Gady te znajdują się na liście gatunków chronionych.

Na terenie SPK stwierdzono dotychczas 196 gatunków ptaków, wśród nich 146 gatunków lęgowych. Lasy nadpilickie zalicza się do najbogatszych ostoi ptaków leśnych w Polsce; gniazduje w nich 87 gatunków, m.in. cietrzew, jarząbek, bocian czarny, muchołówki: białoszyja i mała, gołąb siniak oraz orzechówka. Najcenniejszą ostoję ornitologiczną stanowi dolina Pilicy na odcinku od Przedborza do Sulejowa oraz cofka Zbiornika Sulejowskiego wraz z ujściowym odcinkiem Luciąży. Występuje tu bogata awifauna wodno-błotna, reprezentowana m.in. przez gatunki rzadko już spotykane w Polsce Środkowej: rybitwę białoczelną, sieweczkę rzeczną, bąka, kropiatkę, perkozy, mewę pospolitą, zimorodka i remiza. Według badań Sosnowskiego (1991), na opisywanym obszarze gniazdują następujące ptaki drapieżne: myszołów zwyczajny, jastrząb, trzmielojad, kobuz, pustułka, krogulec i błotniak stawowy. Puszcza Pilicka w niedawnej przeszłości była miejscem występowania sokoła wędrownego i kani czarnej. Sporadycznie obserwuje się pojedyncze koczujące osobniki błotniaka zbożowego, orlika krzykliwego, a nawet orlika bielika. Na poszerzonej ostatnio liście gatunków ptaków chronionych w granicach Sulejowskiego Parku Krajobrazowego znajdują się m.in. perkozy, brodzące - wszystkie gatunki z wyłączeniem czapli siwej, blaszkodziobe - wszystkie gatunki z wyjątkiem 3 pospolitych gatunków kaczek i również 3 pospolitych gatunków gęsi, jastrzębie -wszystkie gatunki, sokoły - wszystkie gatunki, głuszec, cietrzew, kukułka, sowy - wszystkie gatunki, jerzyk, dzięcioły - wszystkie gatunki, z rzędu wróblowatych - wszystkie gatunki, przy czym sroka, wrona i gawron tylko od 15 marca do 30 czerwca.

Na terenie Sulejowskiego Parku Krajobrazowego występuje około 40 gatunków ssaków. Ich liczba może być powiększona w wyniku nowych badań nietoperzy, rzędu reprezentowanego dotychczas przez trzy gatunki: nocka dużego, gacka szarego i mroczka późnego. Przed pięćdziesięciu laty w Polsce pojawił się po raz pierwszy, pochodzący z Dalekiego Wschodu, pies szopowy, czyli junat, inaczej jenot. Miało to miejsce w 1956 roku na terenie Nadleśnictwa Meszcze koło Piotrkowa. Obecnie junat, poszerzający areał swego geograficznego występowania introdukcji w europejskiej części Rosji, dotarł aż do Francji. Lis, inny ssak drapieżny, jest niezbyt pospolitym gatunkiem w granicach Parku. Jego liczebność szacuje się na około sto osobników. W Puszczy Pilickiej sporadycznie pojawia się wilk, gatunek chroniony w kraju poza trzema byłymi województwami(krośnieńskim, przemyskim i suwalskim), natomiast częstym gościem jest łoś, zatrzymujący się dłużej w większych kompleksach nadpilickich lasów, także w Parku. W Sulejowskim Parku Krajobrazowym występuje 16 gatunków gryzoni. Największym z nich jest bóbr, reintrodukowany przed dwudziestu laty w południowej części Parku. W Puszczy Pilickiej istnieją ostoje zwierzyny łownej: zająca, sarny, jelenia, daniela, dzika i innych.W grupie ssaków chronionych, występujących na obszarze SPK znajduje się:m jeż wschodni, kret, ryjkowate - wszystkie gatunki, nietoperze - wszystkie gatunki, wiewiórka, bóbr europejski, wydra, gronostaj i łasica. 

Źródło: www.znpk.com.pl

Przez teren Parku prowadzi Ścieżka rowerowa im. Zygmunta Goliata wokół Zbiornika Sulejowskiego oraz niebieski szlak pieszy z Piotrkowa Trybunalskiego do Krzętowa, który łączy Sulejowski Park Krajobrazowy z Przedborskim Parkiem Krajobrazowym. Z Sulejowa wychodzi czerwony szlak rowerowy "Grunwaldzki", który przez WolbórzBolimowski Park Krajobrazowy prowadzi do Skierniewic.

 

www.ekolodzkie.pl